St. Jacobus de Meerdere, R.K. Enschede

Na meerdere pogingen om subsidie te verkrijgen voor het afronden van de restauratie van de Jozefkerk te Enschede is

het dan nu eindelijk gelukt. Op 5 juli 2011 ontving de Stichting Behoud Jozefkerk de beschikking van de Provincie

Overijssel op basis van de subsidieregeling Restauratieachterstanden Rijksmonumenten.

Aan het einde van de jaren 70 was het nodig om een stichting op te richten die ervoor vocht om de Jozefkerk voor

Enschede te behouden. Dit werd de ‘Stichting Vrienden van de Jozefkerk’. De door deze stichting opgerichte

‘Stichting Behoud Jozefkerk’ kon in 1981 de kerk voor 1 euro van de Parochie kopen. Deze grote betrokkenheid bij de

door architect J.T.J. Cuypers ontworpen kerk, heeft zijn vruchten afgeworpen. Eind negentiger jaren zijn kerk en

toren aangewezen als Rijksmonument. Door Kreek Architecten is toen een totaal restauratieplan opgesteld. Zowel voor

het exterieur van de kerk en de toren als voor het interieur. Restauratie van de zeer bijzondere muurschilderingen

is eveneens onderdeel in het restauratieplan.

Het werk is vanwege de geleidelijk beschikbaar komende middelen van meet af aan opgedeeld in vier fases. Dankzij

steun van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de Provincie Overijssel en de gemeente Enschede konden de

eerste twee fases, die met name de zuidgevel betroffen, al worden uitgevoerd. Op een figuratieve schildering na

zijn ook de muurschilderingen aan de zuidbeuk reeds gerestaureerd. Om de overige werkzaamheden te kunnen uitvoeren

kwam echter nog ruim 3,3 miljoen euro te kort. Hiervoor is meerdere malen subsidie aangevraagd bij de Rijksdienst

en de Provincie, maar de Jozefkerk viel telkens net buiten de boot.

Dit was ook het geval toen in oktober van 2010 voor de Jozefkerk subsidie werd aangevraagd bij de Rijksdienst voor

het Cultureel Erfgoed o.b.v. de Monumentenregeling 2010-2011. Maar de aanhouder wint. Toen de Provincie Overijssel

op 31 maart 2011 bekend maakte 6 miljoen beschikbaar te stellen voor de monumenten die buiten het budget van de

Rijksregeling vielen, lagen nog diezelfde dag de subsidiestukken bij de Provincie. Met als resultaat een

subsidieverlening door de Provincie Overijssel van 85% van de subsidiabele kosten, zijnde ruim 2,8 miljoen. Het

overige bedrag van 5 ton zal de Stichting Behoud Jozefkerk zelf moeten betalen. Momenteel is het bestuur van de

stichting hard aan het nadenken welke acties zijn kunnen ondernemen om geld hiervoor in te zamelen. Het is voor hen

nu of nooit!

Restauratie kerkgebouw en toren
Voor het einde van dit jaar moet gestart zijn met de werkzaamheden. Bestek en de begroting zijn aangepast op al de

ervaringen van de reeds verrichte werkzaamheden aan de zuidbeuk. De noordbeuk, het koor, het schip van de kerk en

toren zijn opgenomen in het restauratieplan. Voor het exterieur betreft dit voornamelijk herstel van metsel- en

voegwerken, vervangen van de leibedekking, herstel van goten, HWA’s en koperwerk, herstel van de luchtbogen en

lei-afdekkingen van de afzaten. Het vervangen, herstel en verloden van de overige glas-in-loodramen. Het vervangen

van de klokkenstoelen en de revisie van de luidmotoren. Het veilig maken van de bestaande elektra-installatie en

herstel van de bliksemafleiding. Ook in het interieur worden dezelfde herstelmaatregelen genomen als aan de reeds

uitgevoerde zuidzijde, zoals herstel van het stucwerk, herstel van de basementen en betimmeringen van de

oorspronkelijke biechtstoelen. Aan de schilderingen op het triforium van het schip worden polychromie restauraties

uitgevoerd.

Schilderingen
De interieurschilderingen in de Jozefkerk zijn een uniek en uitgebreid ensemble van kunstenaar Joan Collette. De

interieurschilderingen van Collette in katholieke kerken nemen een belangrijke positie in de geschiedenis van de

Nederlandse kunst uit het begin van de 20ste eeuw. Door de sloopwoede van kerken einde 20ste eeuw zijn in Nederland

meerdere interieurs van Joan Collette verdwenen.

In de Jozefkerk zijn alle schilderingen van Collette bewaard gebleven, zij het deels overgeschilderd (noord -en

zuidbeuk). Deze schilderingen verkeren allen in een goede staat, wat zeer bijzonder is en de restauratie van dit

unieke geheel mogelijk maakt. Het weer tevoorschijn halen van de overschilderde muurschilderingen in de zijbeuken

van de kerk is mogelijk met speciale vrijleg-stoomtechnieken. Met de restauratie van de schilderingen kan het

ensemble van Collette en de oorspronkelijke eenheid in de Jozefkerk van architectuur en muurschildering weer

teruggebracht worden.

Naast een figuratieve schildering in de zuidbeuk, moet nog een groot gedeelte van het restauratieplan worden

uitgevoerd om de iconografie van Collette te voltooien. De nu voorliggende werkzaamheden bevatten het vrijleggen en

restaureren van 6 figuratieve muurschilderingen in de noordbeuk, de reconstructie van de decoratie schilderingen en

gevelvlakken, de monochrome basementen met biechtstoelen, de zuilen en de wand achter het Jozef altaar. Dit naar

voorbeeld van de eerdere restauratie in de zuidbeuk.
Tot slot het herstel van het koor van de kerk met restauratie van de op het basement rondom het hoofdaltaar

aangebrachte ‘trompe l’oeil’ draperie van de schilder Terörde.

Op 31 december 2013 moet de gehele restauratie voltooid zijn. Dan zal niet alleen kerk en toren weer voor jaren

behouden zijn, maar zal ook het interieur weer in oude luister hersteld zijn.

M. Smid

Kreek Architecten